Assessments kiezen: capaciteiten, persoonlijkheid of SJT?

Laatst bijgewerkt · David Schrooten

Een hiring manager vraagt je om “even een assessment” in te plannen. Welke? Een capaciteitentest, een persoonlijkheidsvragenlijst, een situational judgment test, een werkproef, een assessment center? De keuze bepaalt wat je meet, hoeveel kandidaten je onderweg verliest en hoe eerlijk je proces is. Toch wordt hij vaak gemaakt op basis van wat de organisatie al jaren doet, of wat de leverancier het best verkocht.

Dit artikel zet de testtypen naast elkaar met het bewijs dat er is, noemt de aanbieders en loopt de voorwaarden door: eerlijkheid, kandidaatbeleving, privacy en de ondernemingsraad. Het hoort bij de selectiegids, waar je leest hoe assessments in je hele proces passen.

Wat voorspelt hoe goed

Lang was de meta-analyse van Schmidt en Hunter (1998) de standaard. Daarin stonden cognitieve capaciteitentests en werkproeven bovenaan. In 2022 herberekenden Sackett, Zhang, Berry en Lievens de cijfers. Hun conclusie: eerdere studies corrigeerden te sterk voor het feit dat je alleen aangenomen mensen kunt volgen (range restriction), waardoor veel validiteiten te hoog uitvielen. De rangorde bleef grotendeels overeind, maar de getallen zakten met 0,10 tot 0,20, en het gestructureerde interview kwam bovenaan.

De herziene schattingen voor de instrumenten in dit artikel, als correlatie met functieprestatie:

Instrument Validiteit volgens Sackett e.a. (2022)
Gestructureerd interview 0,42
Werkproef 0,33
Cognitieve capaciteitentest 0,31 (Schmidt en Hunter 1998: 0,51)
Assessment center 0,29
Situational judgment test 0,26
Ongestructureerd interview 0,19

Een correlatie van 0,30 is geen percentage goed voorspeld. Het betekent dat scores en prestaties merkbaar samen bewegen. Instrumenten die verschillende dingen meten, vullen elkaar aan: een goed proces combineert er twee of drie.

De testtypen

Cognitieve capaciteitentest

Een capaciteitentest meet verbaal, numeriek en abstract redeneervermogen. Het is een van de best onderzochte instrumenten en voorspelt in vrijwel alle functies, sterker naarmate de functie complexer is. De keerzijde: capaciteitentests laten van alle gangbare instrumenten de grootste gemiddelde verschillen tussen groepen zien. Gebruik je ze als harde knock-out vroeg in het proces, dan kun je onbedoeld groepen uitsluiten (zie verderop).

Persoonlijkheidsvragenlijst

Een vragenlijst op basis van de Big Five meet openheid, consciëntieusheid, extraversie, vriendelijkheid en emotionele stabiliteit. Uit de meta-analyse van Barrick en Mount (1991) bleek consciëntieusheid de factor die in alle beroepsgroepen prestaties voorspelt. De andere factoren doen dat alleen in specifieke functies, zoals extraversie bij verkoop en management. In de herberekening van Sackett e.a. voorspellen vragenlijsten die persoonlijkheid in een werkcontext meten beter dan algemene vragenlijsten.

Mijn advies: gebruik een persoonlijkheidsvragenlijst als input voor het interview, niet als knock-out. Een opvallende score is een reden om door te vragen, geen reden om af te wijzen.

Situational judgment test

In een SJT kiest de kandidaat uit meerdere reacties op een werksituatie de meest effectieve. Het meet praktisch oordeelsvermogen en interpersoonlijke vaardigheden. Christian, Edwards en Bradley (2010) vonden dat video-SJT’s beter scoren dan papieren varianten op interpersoonlijke vaardigheden. SJT’s werken het best als ze zijn gebouwd op echte situaties uit je eigen organisatie.

Werkproef

In een werkproef voert de kandidaat een representatieve taak uit: een casus, een code-opdracht, een presentatie, een klantgesprek. Kandidaten vinden het een van de eerlijkste vormen van selectie, omdat ze laten zien wat ze kunnen. Roth e.a. (2005) vonden een goede, maar lagere validiteit dan eerder werd aangenomen. Houd de opdracht kort, maximaal een paar uur, en vraag geen werk dat je daarna gebruikt zonder te betalen.

Assessment center

Een assessment center combineert oefeningen zoals rollenspel, postbakje en groepsdiscussie, beoordeeld door getrainde assessoren. Het is duur en tijdrovend, en volgens Arthur e.a. (2003) verschilt de validiteit per gemeten dimensie. Zet het in voor management- en traineeselecties waar de investering opweegt tegen de kosten.

Aanbieders op een rij

De volledige lijst staat op /tools/assessment/. De bekendste aanbieders op de Nederlandse markt:

Aanbieder Herkomst Waar ze bekend om staan
Criteria VS Tests voor cognitie, persoonlijkheid en emotionele intelligentie
Harver NL/VS Assessment en matching voor volume hiring
Hogan Assessments VS Persoonlijkheidsinstrumenten, veel gebruikt bij leiderschapsselectie
Ixly NL Online capaciteiten-, persoonlijkheids- en drijfverentests
LTP NL Psychologisch onderzoek en assessments
Saville Assessment VK Persoonlijkheidsvragenlijst Wave en aptitude-tests
SHL VK OPQ-persoonlijkheidsvragenlijst en Verify-capaciteitentests
TestGorilla NL Grote bibliotheek met tests voor vaardigheden, cognitie en persoonlijkheid
Thomas International VK Assessments voor gedrag, persoonlijkheid en leerbaarheid

Vraag elke aanbieder naar de normgroep (vergelijkt de test je kandidaat met mensen zoals hij?), naar onafhankelijk onderzoek naar de validiteit, naar verschillen in scores tussen groepen en naar waar de data wordt opgeslagen. Een leverancier die op die vragen alleen met marketingmateriaal antwoordt, valt af.

Adverse impact en kandidaatbeleving

Een test die goed voorspelt maar een groep onevenredig vaak afwijst, veroorzaakt adverse impact. Dat is juridisch riskant en het kost je goede mensen. Sackett e.a. (2023) bespreken die afweging tussen validiteit en diversiteit uitgebreid. Praktisch komt het neer op drie dingen: combineer instrumenten in plaats van één test als knock-out te gebruiken, leg de weging vooraf vast, en meet per stap de selectieratio per groep. Hoe dat werkt, staat in inclusief werven: gelijke kansen in elke stap van je proces.

Kandidaatbeleving telt ook. Een capaciteitentest van een uur voordat iemand één teamlid heeft gesproken, voelt voor een senior kandidaat als een drempel. Leg uit waarom je test, wat je meet en wat de kandidaat ervan terugziet. Bied aanpassingen aan, zoals extra tijd voor iemand met dyslexie: dat is onder de Wgbh/cz ook een plicht.

AVG en de ondernemingsraad

Assessmentdata zijn persoonsgegevens, en vaak gevoelige. Onder de AVG leg je een verwerkersovereenkomst vast met de aanbieder (artikel 28) en doe je een DPIA als je op grote schaal profileert of een nieuwe AI-gedreven test invoert (artikel 35). Bepaal hoe lang je uitslagen bewaart, en zorg dat de kandidaat zijn rapport kan inzien.

De NVP Sollicitatiecode vraagt dat een psychologisch onderzoek of assessment vooraf in de vacature wordt aangekondigd, en dat de kandidaat toestemming geeft voordat het rapport met de organisatie wordt gedeeld.

Gebruikt het assessment AI om kandidaten te beoordelen, dan valt het onder de AI Act als hoog-risicosysteem. Volgens de huidige planning gelden die eisen vanaf 2 augustus 2026. Tools die emoties afleiden uit video of stem zijn sinds 2 februari 2025 al verboden op de werkplek.

Vergeet de ondernemingsraad niet. De Wet op de ondernemingsraden geeft de OR instemmingsrecht bij regelingen over sollicitatiebeleid, personeelsbeoordeling en de verwerking van persoonsgegevens (artikel 27). Een nieuw assessmentinstrument raakt aan alle drie. Betrek de OR vroeg, voordat het contract getekend is.

Waar in het proces

De plek van een assessment bepaalt wat het kost en wie je verliest. Een korte online test vroeg in het proces is goedkoop per kandidaat en filtert veel, maar je verliest ook mensen die nog niet genoeg interesse hebben om er een uur in te steken. Dat zijn vaak de passieve kandidaten die je via sourcing benaderde. Een uitgebreid assessment aan het eind is duur per kandidaat, maar de kandidaten die zover komen, hebben er belang bij.

Een vuistregel die ik hanteer: hoe schaarser het profiel, hoe later de test. Bij volume hiring voor instapfuncties werkt een korte test vooraan, met een snelle uitslag. Bij een senior specialist die je zelf hebt benaderd, test je pas nadat je in een gesprek interesse aan beide kanten hebt vastgesteld. En voor bijna elke rol geldt: niet meer dan twee instrumenten naast het interview. Elke extra test kost doorlooptijd, en die doorlooptijd kost kandidaten.

Spreek ook af wat er gebeurt met een uitslag die afwijkt van de rest. Scoort iemand laag op de capaciteitentest maar uitstekend op de werkproef, wat weegt dan zwaarder? Leg dat vast voordat de eerste kandidaat binnenkomt. Dan voorkom je dat de beoordelaars achteraf de score kiezen die past bij hun gevoel.

Zo kies je

  1. Begin bij de functieanalyse: welke kritische taken en vaardigheden wil je meten?
  2. Kies per vaardigheid het instrument dat het meet. Redeneervermogen: capaciteitentest. Vakmanschap: werkproef. Oordeelsvermogen in situaties: SJT. Houding en werkstijl: persoonlijkheidsvragenlijst als input voor het interview.
  3. Combineer met een gestructureerd interview en leg vooraf de weging vast.
  4. Vraag drie aanbieders om validiteitsonderzoek, normgroepen en gegevens over groepsverschillen.
  5. Regel verwerkersovereenkomst, DPIA en OR-instemming voor je live gaat.
  6. Meet na een halfjaar de selectieratio per groep en vergelijk de testscores met de prestaties van de mensen die je aannam.

Een test is een meetinstrument, geen besluit. De beslissing over een mens neemt een mens, met de test als een van de bronnen. Meer over het samenvoegen van die bronnen lees je in de selectiegids.

Markdown-versie