Inclusief werven: gelijke kansen in elke stap van je proces

Gepubliceerd op 6 september 2025 · Erwin Retel · Bijgewerkt op 30 oktober 2026

Vrijwel elke recruiter die ik spreek, vindt zichzelf eerlijk. Dat geloof ik ook. Toch laten Nederlandse praktijktests al jaren hetzelfde zien: twee sollicitanten met een vergelijkbaar cv krijgen een andere reactie als de een Mark heet en de ander Mohammed. Dat komt zelden door een recruiter die bewust discrimineert. Het komt door een proces dat ruimte laat voor indrukken, voorkeuren en snelle oordelen, en door mensen die niet meten waar kandidaten afvallen.

Inclusief werven betekent dat je je werving en selectie zo inricht dat alle geschikte kandidaten een gelijke kans krijgen. Goede bedoelingen helpen daar weinig bij. Het gaat om procesontwerp: wat je vraagt, hoe je beoordeelt, wie er meebeslist en wat je meet. Bijna elke maatregel die je proces eerlijker maakt, helpt je ook beter voorspellen wie goed gaat presteren.

Inhoud

  1. Wat het bewijs zegt
  2. Waar bias je proces binnenkomt
  3. Zes procesmaatregelen die werken
  4. Alternatieven: skills-based hiring en open hiring
  5. Wat de wet van je vraagt
  6. Een inclusiecheck in één middag
  7. Boeken om verder te lezen
  8. Veelgestelde vragen

Wat het bewijs zegt

Het bekendste Nederlandse onderzoek is de praktijktest van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 2010, Liever Mark dan Mohammed?. Onderzoekers stuurden vergelijkbare sollicitaties namens fictieve kandidaten met een Nederlandse, Marokkaanse, Turkse, Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Kandidaten met een migratieachtergrond werden minder vaak uitgenodigd dan autochtone kandidaten met een gelijk cv.

Tien jaar later keken Thijssen, Coenders en Lancee (2021) opnieuw, met een groot veldexperiment. Sollicitanten met een niet-westerse achtergrond kregen minder positieve reacties. Extra persoonlijke informatie in de sollicitatie, bedoeld om stereotypen te weerspreken, hief dat verschil niet op.

Internationaal is het beeld hetzelfde. In het klassieke Amerikaanse experiment van Bertrand en Mullainathan (2004) kregen identieke cv’s met namen die als wit werden gezien ongeveer 50 procent meer terugbelverzoeken dan cv’s met namen die als zwart werden gezien. Een meta-analyse van Quillian e.a. (2017) vond in Amerikaanse veldexperimenten sinds 1989 geen daling van die discriminatie.

Het gaat niet alleen om afkomst. Leeftijd, geslacht, een handicap of chronische ziekte, een onderbroken cv: elk kenmerk dat niets zegt over hoe iemand zijn werk doet, kan toch in een oordeel sluipen. Wie denkt dat dit in zijn organisatie niet speelt, heeft het meestal nog niet gemeten.

Waar bias je proces binnenkomt

Bias zit in elke stap waar een mens een oordeel geeft zonder vaste maatstaf. Een paar plekken die ik het vaakst zie.

In de vacature. Eisen die niets met de functie te maken hebben (“vijf jaar ervaring”, “hbo-diploma”, “past in ons jonge team”) filteren mensen weg voordat ze solliciteren. Woorden als “dominant” of “ninja” spreken sommige groepen meer aan dan andere.

In de cv-screening. Een naam, een foto, een woonplaats, een geboortejaar of een gat in het cv roepen beelden op. Het halo-effect en het horn-effect doen de rest: één opvallend detail kleurt het hele oordeel.

In het gesprek. De similar-to-me-bias maakt dat interviewers mensen die op hen lijken hoger waarderen. Het eerste-indrukeffect zorgt dat de eerste minuten het oordeel bepalen, waarna de rest van het gesprek vooral bevestiging zoekt (confirmation bias).

In het overleg. Wie het eerst praat of de hoogste functie heeft, trekt de rest mee. “Hij voelde gewoon niet als een match” is vaak een andere manier van zeggen dat iemand anders was dan het team.

In de culture fit-vraag. Kijken of iemand past bij hoe je werkt, is legitiem. Kijken of iemand lijkt op wie er al zit, is het niet. Vraag liever wat iemand toevoegt: culture add.

Zes procesmaatregelen die werken

1. Begin met een functieanalyse

Een functieanalyse legt vast welke taken, kennis en vaardigheden de functie vraagt. Interview twee of drie mensen die de rol goed doen en hun leidinggevende, en schrijf de kritische taken op. Alles wat daarna in je proces gebeurt, toets je aan die lijst. Een eis die niet uit de analyse komt, gaat eruit. Dat is ook je beste verdediging als iemand een afwijzing aanvecht.

2. Schrijf een neutrale vacaturetekst

Haal eisen weg die niet uit de functieanalyse komen, zoals een diploma dat je gebruikt als vervanging voor een vaardigheid. Vermijd termen die leeftijd suggereren (“starter”, “jong en dynamisch”), gebruik een genderneutrale titel en vermeld dat je aanpassingen in het proces biedt. Tools als Textio en Datapeople analyseren teksten op taal die bepaalde groepen afschrikt. Meer in een vacaturetekst die de juiste mensen aantrekt.

3. Selecteer de eerste ronde blind

Blind selecteren betekent dat je naam, foto, leeftijd en adres verbergt in de eerste ronde. Veel ATS’en, zoals Pinpoint, hebben er een functie voor. Het bekendste bewijs komt van orkestaudities achter een scherm (Goldin en Rouse, 2000), al plaatsen latere heranalyses kanttekeningen bij de grootte van dat effect. Blind selecteren lost niet alles op: zodra iemand op gesprek komt, is de anonimiteit weg. Combineer het daarom met de volgende stappen. Wat het in de praktijk oplevert, lees je in blind selecteren: werkt anoniem solliciteren echt?.

4. Interview gestructureerd

Een gestructureerd interview geeft elke kandidaat dezelfde vragen, afgeleid uit de functieanalyse, en elke interviewer scoort de antwoorden op een vooraf vastgelegde schaal. Dat is eerlijker, en het voorspelt ook beter. In de herberekening van Sackett e.a. (2022) is het de sterkste enkelvoudige voorspeller van functieprestatie. Werk met BARS, beoordelingsschalen met een gedragsvoorbeeld per score, en laat iedereen onafhankelijk scoren vóór de discussie. De uitwerking staat in gestructureerd interviewen: zo doe je het in de praktijk.

5. Stel een divers panel samen

Een panel van drie mensen die op elkaar lijken, heeft dezelfde blinde vlekken drie keer. Zet mensen met verschillende achtergronden, functies en perspectieven in je panel, en geef elk panellid een eigen onderdeel van de beoordeling. Een bar raiser van buiten het team kan helpen om de maatstaf vast te houden.

6. Meet adverse impact

Je weet pas of je proces eerlijk is als je meet. Een adverse impact-analyse vergelijkt per stap de selectieratio per groep. Ligt die voor een groep onder 80 procent van de groep met de hoogste ratio, dan is dat een signaal om te onderzoeken (de vier-vijfde-regel uit de Amerikaanse Uniform Guidelines). Bereken het per stap, niet alleen aan het eind, zodat je ziet waar het lek zit. De adverse impact ratio en diversiteit per processtap staan in onze metricsbibliotheek.

Pas op met de gegevens die je daarvoor nodig hebt. Afkomst en gezondheid zijn bijzondere persoonsgegevens onder de AVG en de UAVG. Vraag ze alleen vrijwillig, apart van de sollicitatie, en analyseer ze geanonimiseerd en geaggregeerd. Hoe je de analyse opzet, lees je in adverse impact meten: de vier-vijfde-regel in de praktijk.

Er zit een afweging in die je moet kennen. Sommige instrumenten die goed voorspellen, zoals cognitieve capaciteitentests, laten grotere verschillen tussen groepen zien. Sackett e.a. (2023) bespreken die afweging tussen validiteit en diversiteit. Hun conclusie komt neer op combineren: gestructureerde interviews en werkproeven voorspellen goed en laten kleinere groepsverschillen zien. Meer over testkeuze in assessments kiezen.

Alternatieven: skills-based hiring en open hiring

Twee aanpakken gaan een stap verder en halen hele drempels weg.

Skills-based hiring selecteert op aantoonbare vaardigheden in plaats van diploma’s en jaren ervaring. Je vervangt “hbo-diploma vereist” door de vaardigheden die dat diploma moest garanderen, en je toetst die met een werkproef. Dat vergroot je pool en geeft zij-instromers een kans. Rotterdam was in 2025 genomineerd voor een Werf& Award met een transformatie naar een volledige skills-based strategie. Hoe je diploma-eisen schrapt zonder kwaliteit te verliezen, staat in skills-based hiring.

Open hiring, bekend van Greyston Bakery, gaat het verst: wie zich aanmeldt voor een instapfunctie, komt op een wachtlijst en krijgt de baan zonder cv of sollicitatiegesprek. Het werkt voor functies met korte inwerktijd en goede begeleiding. Voor de meeste functies is het geen optie, maar het dwingt je wel tot de vraag welke selectiestappen je nodig hebt.

Voor mensen met een arbeidsbeperking zijn er de Participatiewet en de banenafspraak. Met jobcarving bundel je taken uit bestaande functies tot een nieuwe functie. Het werkgeversservicepunt in je regio helpt daarbij.

Wat de wet van je vraagt

Een deel van inclusief werven is wettelijk verplicht. Dit zijn de belangrijkste regels voor recruiters.

Wet Wat het verbiedt of vraagt
Algemene wet gelijke behandeling (Awgb) Onderscheid op grond van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, seksuele gerichtheid en burgerlijke staat, ook bij werving en bemiddeling
Wet gelijke behandeling m/v Onderscheid tussen mannen en vrouwen, inclusief op grond van zwangerschap
Wgbl Leeftijdsonderscheid bij werving en selectie, tenzij objectief gerechtvaardigd
Wgbh/cz Onderscheid op grond van handicap of chronische ziekte; plicht tot doeltreffende aanpassingen, ook in de sollicitatieprocedure
Arbowet Beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting, inclusief discriminatie

Kandidaten kunnen kosteloos een oordeel vragen bij het College voor de Rechten van de Mens. De oordelen van het College over werving en selectie zijn openbaar en een goede leerbron voor je eigen proces.

Een wet die werkgevers verplicht om hun werving en selectie aantoonbaar objectief in te richten, bestaat nog niet. De Wet toezicht gelijke kansen bij werving en selectie werd op 26 maart 2024 verworpen door de Eerste Kamer. Op 3 maart 2026 dienden Ergin en Van Baarle een nieuw initiatiefvoorstel in (36.908), waarover de Raad van State op 29 april 2026 adviseerde. Het voorstel verplicht werkgevers en intermediairs met 25 of meer werknemers tot een werkwijze die objectieve werving en selectie borgt, schriftelijk vanaf 50 werknemers, met toezicht door de Nederlandse Arbeidsinspectie. Het is nog geen geldend recht. Wie zijn proces nu al vastlegt, is voorbereid en heeft er sowieso baat bij.

Alle wetten op een rij, met status en peildatum, vind je op /wetgeving/. Een praktische uitwerking staat in discriminatie in werving: wat de wet verbiedt en hoe je het voorkomt.

Een inclusiecheck in één middag

Je hoeft niet te wachten op een programma of een budget. Neem één vacature die je dit kwartaal vaak vult, en loop met de hiring manager en een collega van buiten het team deze stappen door.

  1. Leg de vacaturetekst naast de functieanalyse. Streep elke eis door die je niet kunt herleiden tot een kritische taak. Kijk of er woorden in staan die leeftijd of geslacht suggereren.
  2. Bekijk het sollicitatieformulier. Welke gegevens vraag je die je in de eerste ronde niet nodig hebt? Geboortedatum, foto, nationaliteit en volledig adres kunnen meestal weg. Zie ook het sollicitatieformulier: elke extra vraag kost je kandidaten.
  3. Lees de screeningscriteria. Staat op papier waarop je cv’s beoordeelt? Zo niet, schrijf drie tot vijf criteria op en laat twee mensen dezelfde tien cv’s los van elkaar scoren. Verschillen ze veel, dan meet je vooral smaak.
  4. Bekijk de interviewvragen. Krijgt elke kandidaat dezelfde vragen? Is per vraag vastgelegd wat een sterk en een zwak antwoord is? Wie scoort er, en wanneer?
  5. Tel de afvallers. Haal uit je ATS per stap het aantal kandidaten dat doorging en afviel. Kun je rechtmatig en geanonimiseerd zien hoe groepen verdeeld zijn, bereken dan de selectieratio per stap.
  6. Lees vijf afwijzingsmails terug. Staat er een functiegerichte reden in? Zou je die reden kunnen uitleggen aan het College voor de Rechten van de Mens?

Schrijf op wat je vindt en kies twee aanpassingen die je de volgende vacature doorvoert. Herhaal de check na een kwartaal. Je merkt na een paar rondes dat de gesprekken met hiring managers veranderen: van “ik had er een goed gevoel bij” naar “ze scoorde het hoogst op de casus”. Met die verschuiving neem je ook betere mensen aan.

Een waarschuwing bij AI-tools die beloven je selectie objectiever te maken. Een model dat is getraind op je eigen historische aannames, leert ook je historische voorkeuren. Amazon stopte in 2018 met een AI-tool die cv’s van vrouwen lager scoorde, omdat het model was getraind op tien jaar aan vooral mannelijke sollicitaties. Test een tool op bias voordat je hem inzet, en houd een mens verantwoordelijk voor het besluit.

Boeken om verder te lezen

What Works: Gender Equality by Design van Iris Bohnet past gedragseconomie toe op gelijke kansen. Haar boodschap: je verandert mensen niet met een training, wel met het ontwerp van je proces, zoals blind beoordelen en kandidaten per vraag vergelijken in plaats van per persoon.

Bias Interrupted van Joan C. Williams beschrijft kleine, meetbare procesaanpassingen die bias in werving en promotie onderbreken. Bruikbaar als je met beperkte middelen wilt beginnen.

Inclusion on Purpose van Ruchika Tulshyan geeft een praktische aanpak om inclusie in organisaties en werving te bouwen, met aandacht voor vrouwen van kleur.

Verder lezen

Veelgestelde vragen

Wat is inclusief werven?

Inclusief werven betekent dat je je werving en selectie zo inricht dat alle geschikte kandidaten een gelijke kans krijgen, ongeacht kenmerken die niets zeggen over hoe ze hun werk doen. Je doet dat met procesmaatregelen: functiegerichte eisen, neutrale teksten, gestructureerde beoordeling en meten waar groepen afvallen.

Is blind solliciteren verplicht?

Nee. Er is geen wettelijke plicht om anoniem te selecteren. Het is een maatregel die bias in de eerste ronde beperkt, maar alleen werkt in combinatie met gestructureerde vervolgstappen.

Mag ik kandidaten vragen naar hun afkomst om diversiteit te meten?

Alleen vrijwillig, apart van de sollicitatie en met een duidelijk doel. Afkomst is een bijzonder persoonsgegeven onder de AVG. Gebruik het nooit in de beoordeling van een individuele kandidaat en analyseer alleen geanonimiseerd en geaggregeerd. Laat je privacyfunctionaris meekijken.

Mag ik voorkeursbeleid voeren?

Binnen wettelijke grenzen. Voorkeursbeleid voor een ondervertegenwoordigde groep kan toegestaan zijn als het een achterstand moet opheffen en in verhouding staat tot dat doel. Vermeld het in de vacature. Het College voor de Rechten van de Mens geeft hierover uitleg.

Wat is de vier-vijfde-regel?

Een vuistregel om adverse impact op te sporen: als de selectieratio van een groep lager is dan 80 procent van de ratio van de groep die het best scoort, is dat een signaal om de selectiestap te onderzoeken. Het is geen bewijs van discriminatie, wel een reden om te kijken.

Bronnen