Werving en selectie: wat voorspelt echt of iemand goed presteert

Gepubliceerd op 13 juni 2025 · Erwin Retel · Bijgewerkt op 6 oktober 2026

Een sollicitatiegesprek voelt als het moment waarop je iemand leert kennen. In de praktijk is het vaak het moment waarop je jezelf een verhaal vertelt. Je ziet een stevige handdruk, een herkenbare studie, een grap die landt, en twintig minuten later weet je het zeker. De wetenschap is minder zeker. Wie de onderzoeken naar werving en selectie naast elkaar legt, ziet dat sommige methoden prestaties redelijk voorspellen en andere nauwelijks beter doen dan een muntje.

Deze gids zet op een rij wat we weten. Welke voorspellers werken, waarom het gestructureerde interview sinds 2022 bovenaan staat, hoe je scores combineert, waar bias en ruis je oordeel verstoren en welke regels je moet kennen. Elke paragraaf linkt naar een blog die dieper gaat.

Inhoud

  1. De ranglijst van voorspellers
  2. Waarom het gestructureerde interview nu bovenaan staat
  3. De methoden een voor een
  4. Mechanisch combineren of op gevoel
  5. Bias en ruis
  6. Het juridisch kader
  7. Wat betere selectie oplevert
  8. Een selectieproces in acht stappen
  9. Veelgestelde vragen

De ranglijst van voorspellers

Bijna elke recruiter heeft wel eens het lijstje van Schmidt en Hunter gezien. In 1998 vatten zij 85 jaar onderzoek samen in een meta-analyse over negentien selectiemethoden. Hun conclusie werd decennialang het uitgangspunt van het vak: capaciteitentests en werkproeven voorspellen het best, gestructureerde interviews doen het veel beter dan ongestructureerde.

In 2022 rekenden Paul Sackett, Charlene Zhang, Christopher Berry en Filip Lievens de cijfers opnieuw door. Hun punt: eerdere onderzoekers corrigeerden te sterk voor range restriction, het effect dat je alleen de prestaties meet van mensen die je al hebt aangenomen. Die correctie trok de validiteit kunstmatig omhoog. Na herberekening zakken bijna alle getallen, sommige fors.

Voorspeller Schmidt & Hunter (1998) Sackett e.a. (2022)
Gestructureerd interview 0,51 0,42
Vakkennistest 0,48 0,40
Empirisch gesleutelde biodata 0,35 0,38
Werkproef 0,54 0,33
Cognitieve capaciteitentest 0,51 0,31
Integriteitstest 0,41 0,31
Assessment center 0,37 0,29
Situational judgment test niet onderzocht 0,26
Consciëntieusheid (algemeen) 0,31 0,19 tot 0,21
Ongestructureerd interview 0,38 0,19
Jaren werkervaring 0,18 0,07

Bron: Sackett e.a. (2022), tabel 4 en de vergelijking in Sackett e.a. (2023). De getallen zijn correlaties met functieprestatie, geen percentages goed voorspeld.

Twee dingen springen eruit. Het gestructureerde interview staat nu op één. En jaren werkervaring, het criterium dat in bijna elke vacaturetekst staat, voorspelt vrijwel niets. Een validiteit van 0,07 betekent dat je met die eis vooral mensen wegfiltert, niet dat je betere mensen overhoudt.

Lees ook de kanttekening van de auteurs zelf: de spreiding rond elk gemiddelde is groot. Een slecht ontworpen gestructureerd interview kan slechter uitpakken dan een goede werkproef. Gebruik de ranglijst als startpunt en meet daarna in je eigen proces of het werkt. Meer onderzoek staat op de pagina Onderzoek.

Wat betekent een validiteit van 0,42?

Een validiteit is een correlatie tussen de score op een instrument en de latere prestatie, op een schaal van 0 tot 1. Bij 0 zegt de score niets, bij 1 voorspelt hij perfect. Niets in personeelsselectie komt in de buurt van 1. Mensen veranderen, functies veranderen en prestaties hangen ook af van de leidinggevende en het team.

Een correlatie van 0,42 betekent dus niet dat je in 42 procent van de gevallen goed zit. Het betekent dat kandidaten met een hogere score gemiddeld duidelijk beter presteren dan kandidaten met een lagere score, met veel uitzonderingen. Daarom combineer je instrumenten: twee methoden die elk iets anders meten voorspellen samen beter dan één. Een interview en een werkproef overlappen minder dan twee interviews na elkaar.

Kijk ook naar de kolom die in de meeste lijstjes ontbreekt: de verschillen tussen groepen. Sackett en collega’s zetten in hun vervolgartikel uit 2023 validiteit en groepsverschillen naast elkaar. Bij cognitieve tests en werkproeven zijn die verschillen groter dan bij gestructureerde interviews. Wie alleen op validiteit kiest, kan zonder het te willen een homogeen team aannemen.

Waarom het gestructureerde interview nu bovenaan staat

Een gestructureerd interview is iets anders dan een gesprek met een lijstje vragen. Elke kandidaat krijgt dezelfde vragen, afgeleid uit een functieanalyse. Interviewers scoren elk antwoord direct op een vooraf vastgelegde schaal, het liefst met gedragsankers (BARS). Ze bespreken hun oordeel pas nadat iedereen zijn eigen score heeft ingevuld.

Michael Campion en collega’s beschreven in 1997 vijftien onderdelen van structuur, van de functieanalyse tot het beperken van vragen van de kandidaat tijdens het interview zelf (daar is aan het eind tijd voor). Julia Levashina en collega’s lieten in 2014 in een overzichtsstudie zien welke van die onderdelen de validiteit het meest verhogen: vaste vragen, beoordelingsschalen en getrainde interviewers.

Het voordeel ten opzichte van tests zit ook in de bijwerkingen. Cognitieve tests veroorzaken grotere verschillen tussen groepen kandidaten (zie adverse impact meten). Het gestructureerde interview combineert een hoge validiteit met kleinere groepsverschillen en een hoge acceptatie bij kandidaten en hiring managers. Het voelt als een gesprek, en dat helpt bij de invoering.

De praktische uitwerking, inclusief hoe je weerstand bij hiring managers overwint, staat in Gestructureerd interviewen: zo doe je het in de praktijk. Voor het formuleren van goede gedragsvragen lees je STAR en STARR. Een kant-en-klare opzet vind je in de interviewkit met beoordelingsschalen.

De methoden een voor een

Geen enkele methode doet alles. Een goed selectieproces combineert twee of drie instrumenten die elk iets anders meten. Hieronder per methode wat het is, wat het voorspelt en wanneer je het inzet. Het volledige overzicht met alle varianten staat op Werving- en selectiemethodieken.

Gestructureerd interview

De ruggengraat van elk proces. Gebruik gedragsvragen (STAR) voor mensen met relevante ervaring en situationele vragen voor starters. Volgens Taylor en Small (2002) voorspellen beide typen, gedragsvragen iets beter bij complexe functies.

Werkproef

De kandidaat doet een stuk van het werk zelf: een casus, een code-opdracht, een klantgesprek. Sackett schat de validiteit op 0,33, lager dan de 0,54 uit 1998, maar nog steeds stevig. Kandidaten vinden een werkproef eerlijk, omdat ze zien wat er gemeten wordt. Houd hem kort en betaal grote opdrachten. Meer in Werkproeven en cases.

Cognitieve capaciteitentest

Jarenlang de koning van de lijst, nu met 0,31 een middenmoter. De capaciteitentest meet redeneervermogen en voorspelt vooral goed bij complexe functies waarin mensen veel nieuwe informatie moeten verwerken. Het nadeel: de verschillen tussen groepen zijn groter dan bij andere instrumenten. Gebruik een test dus niet als harde knock-out aan het begin van je proces, en monitor de uitkomsten per groep.

Persoonlijkheidsvragenlijst

Barrick en Mount (1991) vonden dat consciëntieusheid prestaties voorspelt in alle onderzochte beroepsgroepen. De effecten zijn bescheiden. Sackett laat zien dat persoonlijkheid beter voorspelt als je de vragen op werkgedrag richt (“op mijn werk ben ik…”) in plaats van algemeen. Gebruik een Big Five-vragenlijst als input voor het interview, niet als afwijsgrond.

Situational judgment test

Een SJT legt werksituaties voor en laat de kandidaat de beste reactie kiezen. Validiteit rond 0,26. Christian e.a. (2010) vonden dat videovarianten beter werken dan papieren versies bij interpersoonlijke vaardigheden. Geschikt voor volume hiring, mits de situaties uit je eigen organisatie komen.

Assessment center

Een combinatie van rollenspel, presentatie en groepsopdracht, beoordeeld door getrainde assessoren. Met 0,29 voorspelt een assessment center redelijk, maar het kost veel tijd en geld. Zet het in bij management- en traineeselectie, waar een misser duur is. Hoe je kiest tussen capaciteiten, persoonlijkheid en SJT lees je in Assessments kiezen.

Referenties

Schmidt en Hunter schatten de validiteit van referentiechecks in 1998 op 0,26; Sackett e.a. hebben referenties niet opnieuw doorgerekend. De waarde hangt af van hoe je ze afneemt. Een vrijblijvend belletje levert vooral complimenten op. Een gestructureerde referentiecheck met vragen die aansluiten op je scorecard levert vergelijkbare informatie op. Zie Referenties nabellen die wel iets opleveren.

Wat niet werkt

Jaren ervaring (0,07), het ongestructureerde gesprek (0,19) en de eis van een specifiek diploma zonder dat je weet welke vaardigheid dat diploma moet garanderen. Skills-based hiring vervangt dat laatste door de vaardigheden zelf te toetsen.

Mechanisch combineren of op gevoel

Stel: je hebt een interviewscore, een werkproefscore en een testuitslag. Hoe kom je tot een besluit? De meeste teams leggen alles op tafel en praten tot er consensus is. Dat heet holistisch of klinisch combineren.

Kuncel e.a. (2013) vergeleken dat in een meta-analyse met mechanisch combineren: een vooraf vastgelegde formule die de scores weegt. De formule wint. Mensen die dezelfde informatie zelf wegen, voorspellen slechter, omdat ze gewichten laten afhangen van wat het meest opvalt bij deze ene kandidaat.

Waarom houden we dan vast aan gevoel? Scott Highhouse beschreef in 2008 hoe managers geloven dat ervaring hen een betere menskenner maakt en dat elke kandidaat uniek is. Jason Dana en collega’s lieten zien dat interviewers zelfs bij willekeurige antwoorden een samenhangend verhaal construeren. Het gesprek voelt informatief, ook als het dat niet is.

In de praktijk betekent dit: leg vóór de eerste kandidaat vast hoe zwaar elk onderdeel telt (mechanisch combineren). Laat iedereen onafhankelijk scoren vóór de discussie. Wijk alleen af van de uitkomst als je een argument opschrijft dat niet al in de scores zat. Het blog Waarom je onderbuikgevoel je misleidt gaat hier dieper op in.

Data maakt de shortlist scherper, maar jij beslist. Ook de beste formule weet niets over karakter, veerkracht en context, en daar gaat het bij het voorspellen van een mens vaak mis. Daarover schreef ik in Je voorspelt de potentie van een mens.

Bias en ruis

Bias is een systematische afwijking: je beoordeelt een groep structureel anders. Het halo-effect laat één sterke eigenschap alles kleuren. De similar-to-me-bias beloont mensen die op jou lijken. Confirmation bias zorgt dat je na de eerste minuut vooral vragen stelt die je eerste indruk bevestigen.

Veldexperimenten laten zien dat dit geen theorie is. In Nederland vond het SCP in Liever Mark dan Mohammed? dat sollicitanten met een migratieachtergrond minder vaak werden uitgenodigd dan sollicitanten met een gelijk cv. Thijssen e.a. (2021) vonden hetzelfde patroon, ook als kandidaten extra persoonlijke informatie gaven.

Ruis is iets anders. In Noise laten Daniel Kahneman, Olivier Sibony en Cass Sunstein zien dat twee beoordelaars hetzelfde cv een ander cijfer geven, en dat dezelfde beoordelaar op maandag anders scoort dan op vrijdag. Bias kun je soms voorspellen. Ruis is willekeur, en die zie je alleen als je meet.

Tegen allebei helpen dezelfde maatregelen: vaste vragen, gedragsankers, onafhankelijk scoren en een weging die je vooraf vastlegt. Het Mediating Assessments Protocol uit Noise splitst een beslissing op in losse deelbeoordelingen. Blind selecteren haalt naam en foto weg in de eerste ronde. De volledige aanpak staat in Inclusief werven: gelijke kansen in elke stap.

Het juridisch kader

Selecteren zit in Nederland vast aan regels. Dit zijn de belangrijkste voor je selectieproces.

De Algemene wet gelijke behandeling verbiedt onderscheid op grond van onder meer ras, godsdienst, geslacht, nationaliteit, seksuele gerichtheid en burgerlijke staat, ook bij werving en selectie. Daarnaast gelden aparte wetten voor leeftijd, handicap of chronische ziekte en geslacht. Vraag dus niet naar afkomst, religie, zwangerschap of kinderwens, en formuleer selectiecriteria functiegericht.

De AVG geldt voor elk cv, elke notitie en elke testuitslag. De Autoriteit Persoonsgegevens noemt het gebruikelijk dat je gegevens van afgewezen sollicitanten uiterlijk vier weken na de procedure verwijdert. Met toestemming mag je ze tot een jaar bewaren. Stel dat in je ATS automatisch in.

Gebruik je AI bij het filteren of beoordelen van kandidaten, dan valt die tool onder de hoog-risicocategorie van de AI-verordening. Emotieherkenning in interviews is al verboden sinds 2 februari 2025. De zwaardere eisen voor hoog-risicosystemen gelden na de Digital Omnibus vanaf 2 december 2027. Een nieuw ATS of assessmentinstrument vraagt ook instemming van de ondernemingsraad.

Veel werkgevers volgen de NVP Sollicitatiecode, die onder meer vraagt om toestemming voordat je referenties nabelt. En het wetsvoorstel Wet toezicht gelijke kansen ligt opnieuw bij de Kamer: in maart 2026 dienden Ergin en Van Baarle een nieuw initiatiefvoorstel in. Het is nog geen geldend recht, maar een vastgelegd en objectief selectieproces is nu al verstandig. Alles over de regels staat in Wetgeving voor recruiters.

Dit is geen juridisch advies. Peildatum: oktober 2026.

Wat betere selectie oplevert

Een beter selectie-instrument kost tijd: interviewkits schrijven, interviewers trainen, werkproeven ontwerpen. Is dat het waard? De utility-formule van Brogden, Cronbach en Gleser rekent het uit. De opbrengst stijgt met het aantal hires, hoe lang ze blijven, hoe groot het prestatieverschil tussen goede en minder goede medewerkers is en hoe valide je instrument is. Daar trek je de kosten van af.

Je hoeft die formule niet tot op de euro in te vullen om de logica te zien. Als je per jaar twintig mensen aanneemt in een functie waar de beste medewerkers veel meer opleveren dan de zwakste, dan levert elke stap in validiteit geld op. Bij één hire per jaar in een functie met weinig spreiding in prestaties loont een zware procedure minder. Een assessment center voor een stagiair is zelden een goede investering, een gestructureerd interview bijna altijd.

Meet daarnaast wat het proces kandidaten kost. Elke extra ronde verlengt je time to hire en vergroot de kans dat goede kandidaten afhaken. Een selectieproces dat valide is maar zes weken duurt, verliest de mensen die het snelst een ander aanbod krijgen.

Een selectieproces in acht stappen

Dit is de volgorde die ik aanraad voor een vaste functie op hbo-niveau. Pas hem aan voor volume hiring of directiefuncties.

  1. Intake met de hiring manager. Leg doel, uitkomsten en must-haves vast. Gebruik de vragen uit het intakegesprek.
  2. Scorecard. Missie, drie tot acht meetbare uitkomsten voor het eerste jaar en de competenties die daarbij horen. Zie De scorecard.
  3. Instrumenten kiezen. Kies per competentie hoe je die meet: interviewvraag, werkproef of test. Meet niets twee keer en niets wat niet op de scorecard staat.
  4. Weging vastleggen. Bepaal vóór de eerste kandidaat hoe zwaar elk onderdeel telt.
  5. Screening. Een kort telefonisch gesprek op knock-outcriteria en motivatie, met vaste vragen.
  6. Gestructureerd interview. Twee interviewers, vaste vragen, scoren direct na elk antwoord.
  7. Werkproef of test. Kort, relevant en waar nodig betaald.
  8. Referenties en besluit. Gestructureerde referentiecheck met toestemming, daarna combineren volgens de vooraf vastgelegde weging.

Meet achteraf of het werkte. Koppel na twaalf maanden de selectiescores aan prestaties en behoud. Dat is de basis van quality of hire.

Databaseitems bij dit onderwerp

Methodieken: gestructureerd interview, STAR-methode, scorecard, BARS, werkproef, assessment center, mechanisch combineren, bar raiser.

Templates: interviewkit, intakeformulier, afwijzingsmail en het volledige overzicht op Templates.

Boeken: Work Rules!, Who, Noise, The Talent Delusion.

Verder lezen

Je voorspelt de potentie van een mens · Twee kanten van een match · Mishires voorkomen: kijk naar het team · Blind selecteren · Werkproeven en cases · Assessments kiezen · Referenties nabellen

Veelgestelde vragen

Hoeveel sollicitatiegesprekken zijn nodig?

Minder dan je denkt. Google analyseerde in 2018 een deel van zijn eigen interviewdata en concludeerde dat vier interviews genoeg waren om met 86 procent zekerheid te voorspellen of iemand aangenomen moest worden. Voor de meeste functies volstaan een screening, één of twee gestructureerde interviews en een werkproef.

Hoeveel interviewers moeten er bij een gesprek zijn?

Twee is een goed uitgangspunt. Eén interviewer stelt vragen, de ander noteert, en beiden scoren onafhankelijk. Meer interviewers in één gesprek verlaagt de ruis in het oordeel, maar verhoogt de druk op de kandidaat. Laat bij meerdere rondes verschillende mensen verschillende competenties beoordelen.

Mag je een test verplichten?

Ja, als de test relevant is voor de functie en je kandidaten vooraf informeert. De NVP Sollicitatiecode vraagt dat je een psychologisch onderzoek of assessment in de vacature aankondigt en het laat uitvoeren volgens de beroepscode van het NIP. De kandidaat moet toestemming geven voordat het rapport naar de werkgever gaat. Bied aanpassingen aan voor kandidaten met een beperking, zoals extra tijd.

Is een ongestructureerd kennismakingsgesprek verboden?

Nee. Het voorspelt alleen slecht. Wil je een informeel gesprek voor wederzijdse kennismaking, prima, maar laat het niet meetellen in je beoordeling.

Wat voorspelt beter: een cv of een gesprek?

Een cv vertelt je wat iemand heeft gedaan, niet hoe goed. Jaren werkervaring voorspellen nauwelijks (0,07). Gebruik het cv om te bepalen of iemand de minimale eisen haalt en toets de rest in het gesprek en de werkproef.

Bronnen

Alle artikelen in Werving en selectie