Waarom je onderbuikgevoel in sollicitatiegesprekken je misleidt

Laatst bijgewerkt · James Beard

Je onderbuikgevoel in een sollicitatiegesprek misleidt je omdat het gebouwd is op een paar opvallende momenten, je eerste indruk en de mate waarin de kandidaat op jou lijkt. Onderzoek laat zien dat ongestructureerde gesprekken voorspellingen zelfs slechter kunnen maken. Je hoeft je gevoel niet uit te zetten. Laat het pas aan het eind meetellen, nadat je de feiten hebt gescoord. In de pillar over selectie lees je wat wel voorspelt.

Eén actie op de tribune

Wie lang genoeg langs voetbalvelden heeft gestaan, kent het. Een scout ziet een jonge middenvelder in de twintigste minuut een bal met de buitenkant van zijn voet over dertig meter in de loop van de spits leggen. Vanaf dat moment kijkt hij anders. De slordige balverliezen daarna vallen minder op, de rustige minuten lijken overzicht. Na de wedstrijd staat er een lovend rapport. Over die ene pass.

Dat is het halo-effect op de tribune, en elke scout die eerlijk is, herkent het bij zichzelf. In een sollicitatiegesprek gebeurt precies hetzelfde. Een kandidaat vertelt in de eerste vijf minuten een sterk verhaal over een project, en de rest van het gesprek ben je bezig om dat beeld te bevestigen.

Waarom je je gevoel toch vertrouwt

Bijna elke hiring manager is ervan overtuigd dat hij mensen goed kan inschatten. Dat is begrijpelijk: je onthoudt de kandidaten die je goed inschatte, en de missers schuif je toe aan pech of een slechte onboarding.

De organisatiepsycholoog Scott Highhouse beschreef dit in 2008 in Stubborn reliance on intuition and subjectivity in employee selection. Zijn punt: managers houden vast aan intuïtie en ongestructureerde gesprekken, ondanks decennia aan onderzoek dat gestructureerde methoden beter voorspellen. Mensen geloven dat een ervaren beoordelaar door de kandidaat heen kan kijken, en dat een kandidaat in een gesprek iets laat zien wat in tests niet zichtbaar wordt.

Jason Dana, Robyn Dawes en Nathanial Peterson zetten daar in 2013 experimenten tegenover in Belief in the unstructured interview: The persistence of an illusion. Deelnemers moesten de studieresultaten van medestudenten voorspellen, met en zonder ongestructureerd gesprek. Het gesprek maakte hun voorspellingen niet beter, en soms slechter dan wanneer ze alleen de eerdere cijfers hadden. In een van de varianten gaven de geïnterviewden volgens een afgesproken systeem willekeurige antwoorden. De interviewers merkten dat niet op en vonden achteraf dat ze nuttige informatie hadden gekregen. We bouwen van elk gesprek een verhaal, ook als er niets te vertellen valt.

De biases die je gesprek kleuren

Een paar vertekeningen komen in bijna elk gesprek terug. Je kent ze waarschijnlijk van naam; het lastige is dat je ze niet voelt als ze gebeuren.

Het eerste-indrukeffect: je oordeel in de eerste minuten domineert de rest. Alles wat daarna komt, interpreteer je in het licht van die indruk.

Het halo-effect: één positieve eigenschap kleurt je totaaloordeel. Een kandidaat die welbespraakt is, lijkt ook slim, gemotiveerd en een goede teamspeler. De tegenhanger is het horn-effect, waarbij één negatief punt alles overschaduwt. Edward Thorndike beschreef het halo-effect al in 1920, in een studie naar beoordelingen van militairen.

Similar-to-me-bias: je beoordeelt mensen die op jou lijken hoger. Dezelfde opleiding, dezelfde hobby, dezelfde humor. Het voelt als een klik, en een klik voelt als een goede match.

Het contrast-effect: een gemiddelde kandidaat na een zwakke lijkt sterk, en na een sterke lijkt hij zwak. De volgorde van je gesprekken beïnvloedt je oordeel.

Confirmation bias: je zoekt naar informatie die je eerste indruk bevestigt. Bij een kandidaat die je goed vindt, vraag je door op successen. Bij een kandidaat die je minder vindt, vraag je door op wat er misging.

Ruis: jullie zijn het onderling ook niet eens

Naast bias is er een tweede probleem, dat Daniel Kahneman, Olivier Sibony en Cass Sunstein beschreven in Noise. Ruis is ongewenste variatie in oordelen. Twee interviewers die dezelfde kandidaat spreken, geven een verschillend oordeel. Dezelfde interviewer geeft op maandagochtend een ander oordeel dan op vrijdagmiddag.

Bias trekt oordelen in één richting. Ruis strooit ze alle kanten op. Allebei maken je selectie minder betrouwbaar, en ruis is lastiger te zien omdat er geen patroon in zit. Je merkt het pas als je de scores van verschillende interviewers naast elkaar legt. Hoe Kahneman dit in zijn boeken uitwerkt, lees je in Kahneman voor recruiters.

Wat helpt: drie remedies

Structuur. Stel elke kandidaat dezelfde vragen, afgeleid van wat de functie vraagt, en scoor de antwoorden op vooraf vastgelegde schalen. In de herberekening van Sackett en collega’s uit 2022 staat het gestructureerde interview bovenaan de lijst met voorspellers van functieprestatie (Sackett e.a., 2022). Hoe je dat in de praktijk opzet, lees je in gestructureerd interviewen.

Onafhankelijk scoren. Laat elke interviewer zijn scores en onderbouwing vastleggen voordat het team overlegt. Anders bepaalt de luidste stem of de hoogste in rang de uitkomst, en verdwijnen de afwijkende waarnemingen die je juist nodig hebt. Zie onafhankelijk scoren vóór de discussie.

Mechanisch combineren. Combineer de scores van interviews, tests en werkproeven met een vooraf afgesproken weging, in plaats van aan het eind een totaaloordeel te vellen. Nathan Kuncel en collega’s lieten in een meta-analyse uit 2013 zien dat wie selectiedata met een vaste formule combineert, beter voorspelt dan wie dezelfde data holistisch weegt (Kuncel e.a., 2013). Zie mechanisch combineren van selectiedata.

Het Mediating Assessments Protocol uit Noise brengt dit samen: splits de beslissing op in losse deelbeoordelingen, scoor ze afzonderlijk en stel je eindoordeel uit tot alle scores binnen zijn.

Hoe je dit verkoopt aan je hiring manager

De grootste weerstand komt zelden van recruiters. Die komt van hiring managers die vinden dat een vaste vragenlijst het gesprek kil maakt, of dat ze na twintig jaar ervaring wel weten wie ze voor zich hebben. Ga daar niet tegenin met een college over meta-analyses.

Twee dingen werken beter. Laat ten eerste zien dat structuur ruimte laat voor een goed gesprek: de vaste vragen beslaan misschien veertig minuten, daarna is er tijd voor vragen van de kandidaat en een rondleiding. Vraag ten tweede na een paar gesprekken of je de scores van twee interviewers naast elkaar mag leggen. Als die ver uit elkaar liggen, en dat gebeurt vaak, is het gesprek over ruis al half gevoerd. Het verschil zien in de eigen cijfers overtuigt meer dan elk onderzoek dat ik kan aanhalen.

En je gevoel dan?

Je hoeft je intuïtie niet weg te gooien. Kahneman stelt in Noise voor om haar uit te stellen: eerst de losse scores, dan pas het totaalbeeld. Een gevoel dat opkomt nadat je alle feiten hebt gewogen, is meer waard dan een gevoel na vijf minuten. En als je gevoel sterk afwijkt van de scores, is dat een reden om terug te kijken wat je gemist hebt, niet om de scores te negeren.

Wil je weten wat het onderzoek verder zegt, lees dan wat de wetenschap zegt over werving en selectie. Welke methodes het best voorspellen en hoe je ze combineert, staat in de pillar over selectie.

Zo beperk je je onderbuik in je volgende gesprek

  • Leg voor het gesprek per competentie twee of drie vragen en een scoreschaal vast.
  • Stel elke kandidaat dezelfde vragen in dezelfde volgorde.
  • Noteer tijdens het gesprek wat de kandidaat zegt, niet wat je ervan vindt.
  • Scoor elke competentie direct na het gesprek, voordat je met collega’s praat.
  • Combineer de scores met een vooraf afgesproken weging.
  • Schrijf pas daarna je totaalindruk op, en vergelijk die met de scores.
  • Leg eens per kwartaal de scores van verschillende interviewers naast elkaar om ruis te zien.

Bij SciSports werkten we met een simpele verdeling: de data maakt de shortlist, de scout beslist. Die verdeling gun ik je ook in een sollicitatiegesprek. Kijk, luister en voel gerust, maar schrijf eerst op wat je zag.

Markdown-versie