Referenties nabellen die wel iets opleveren

17 februari 2026 · Roy Mulder

Voordat een voetbalclub een speler vastlegt, belt iemand zijn vorige trainer. Niet om te horen dat het een fijne jongen is, maar om te weten hoe hij traint als het tegenzit, hoe hij reageert op een plek op de bank en of de cijfers uit de scoutingrapporten kloppen met wat de trainer elke dag zag. Dat is een referentiecheck. In recruitment doen we hetzelfde, alleen meestal slechter: aan het eind van de selectie, als het besluit al genomen is, met een paar algemene vragen waar iedereen een vriendelijk antwoord op geeft.

Zo levert een referentiecheck niets op. Dat hoeft niet. Met een vaste structuur, vragen uit je scorecard en één vraag om een cijfer haal je informatie op die je in geen enkel interview krijgt.

Wat het onderzoek zegt

In de klassieke meta-analyse van Schmidt en Hunter (1998) kwamen referentiechecks uit op een voorspellende validiteit van 0,26. Dat is bescheiden, ruim onder een gestructureerd interview. Die cijfers gaan over referentiechecks zoals ze gemiddeld worden gedaan: ongestructureerd, kort en zonder vaste vragen. Het is aannemelijk dat structuur hier net zo helpt als bij interviews, maar harde cijfers voor de gestructureerde variant ken ik niet. Behandel de check dus als aanvulling, niet als beslissende stap.

Waar een goede referentiecheck wel voor dient: twijfels uit het selectieproces toetsen bij iemand die de kandidaat dagelijks aan het werk zag. Je weet na de interviews waar je onzeker over bent. De referent kan dat bevestigen of ontkrachten.

Gestructureerd in plaats van gezellig

De gestructureerde referentiecheck werkt volgens dezelfde principes als een gestructureerd interview. Je stelt elke referent dezelfde vragen, je koppelt die vragen aan de functie, en je scoort de antwoorden voordat je ze met collega’s bespreekt.

Begin bij de scorecard. Daarin staan de resultaten die de nieuwe medewerker moet halen en de competenties die daarvoor nodig zijn. Kies er de twee of drie uit waar je na de interviews het minst zeker over bent, en maak er vragen van. Is “zelfstandig een nieuwe markt openen” een kernresultaat, vraag dan: “Wanneer heeft zij iets nieuws opgezet zonder dat iemand haar vertelde hoe? Wat was het resultaat?”

Vraag naar gedrag en resultaten, niet naar eigenschappen. “Is hij een teamspeler?” levert altijd “ja” op. “Wat deed hij toen het team een deadline dreigde te missen?” levert een verhaal op, en verhalen kun je beoordelen.

De truc uit Topgrading

In Topgrading en in het boek Who zit een eenvoudige ingreep: niet de recruiter regelt de referenten, maar de kandidaat. Je vertelt al in het interview dat je met zijn vorige leidinggevenden wilt spreken en vraagt hem die gesprekken in te plannen. Meer daarover staat in de blog over het Topgrading-interview.

Dat heeft twee effecten. Kandidaten weten vanaf het begin dat hun verhaal wordt nagetrokken, wat de kans verkleint dat ze dingen mooier maken dan ze waren. Topgrading noemt dat de dreiging van de referentiecheck. En leidinggevenden die door een oud-medewerker zelf worden gebeld, zijn bereidwilliger en opener dan wanneer een onbekende recruiter ze opzoekt.

Kan of wil een kandidaat geen enkele vorige leidinggevende aandragen, dan is dat informatie. Niet automatisch een afwijzing, wel een gesprek waard.

De 1-tot-10-vraag

De vraag die ik altijd stel, komt uit Who: “Welk cijfer van 1 tot 10 geeft u zijn functioneren in die rol?” Gevolgd door: “Waarom dat cijfer, en wat had hij moeten doen voor een punt meer?”

Een cijfer dwingt de referent tot een keuze. Iemand die eerst een kwartier lovend praat en dan een 6 geeft, heeft je meer verteld dan alles daarvoor. De auteurs van Who zijn daar streng in: een 7 is neutraal, en een 6 lees je als een 2. En de vervolgvraag levert bijna altijd een concreet ontwikkelpunt op, ook bij een 8 of 9.

De volledige vragenlijst die Who aanbeveelt is kort. In welke context werkte u samen? Wat waren de grootste sterke punten? Wat waren toen de grootste verbeterpunten? Welk cijfer geeft u het functioneren, en waarom? En tot slot een vraag over een zwak punt dat de kandidaat zelf noemde: “Hij vertelde dat hij moeite had met X. Kunt u daar meer over vertellen?” Dat laatste werkt goed, omdat de referent dan niets prijsgeeft wat de kandidaat niet zelf al heeft verteld.

Toestemming en de Sollicitatiecode

In Nederland bel je geen referenten zonder toestemming. De NVP Sollicitatiecode is daar duidelijk over: referenties win je alleen in na toestemming van de kandidaat. Dat geldt ook voor de achterdeur: een oud-collega bellen die je toevallig kent, zonder dat de kandidaat ervan weet. Meer over de code en wat er in de versie van 2025 veranderde, lees je in de NVP Sollicitatiecode uitgelegd.

Daarnaast geldt de AVG. Wat een referent over de kandidaat vertelt en wat jij daarvan opschrijft, zijn persoonsgegevens. Leg alleen vast wat relevant is voor de functie, bewaar het niet langer dan nodig en verwijder het na de procedure, tenzij de kandidaat toestemming geeft voor langer bewaren. Een kandidaat kan op grond van de AVG ook vragen om inzage in wat je over hem hebt genoteerd. Schrijf dus niets op wat je hem niet zou durven laten lezen.

Voor tools die referentiechecks digitaliseren, zoals Crosschq, gelden dezelfde regels. Zo’n tool kan veel referenten tegelijk een vragenlijst sturen; dat bespaart tijd, maar een vragenlijst levert zelden de doorvraag op die een telefoongesprek wel geeft.

Wanneer in het proces?

Veel organisaties bellen referenties als allerlaatste stap, wanneer het aanbod al klaarligt. Dan is de verleiding groot om alles wat je hoort weg te redeneren. Beter is de check te doen bij de laatste twee kandidaten, vóór het definitieve besluit, en de uitkomst te scoren voordat je die met de hiring manager bespreekt. Dan weegt hij mee in plaats van dat hij een formaliteit is.

Checklist voor je volgende referentiecheck

  1. Kondig het vroeg aan. Vertel in het eerste interview dat je met vorige leidinggevenden wilt spreken, en dat de kandidaat die gesprekken regelt.
  2. Vraag schriftelijk toestemming en leg vast met wie je mag bellen.
  3. Kies minimaal twee leidinggevenden, liefst uit de laatste twee functies, aangevuld met een collega of iemand die aan de kandidaat rapporteerde.
  4. Haal twee of drie vragen uit de scorecard, gericht op je grootste twijfels na de interviews.
  5. Stel elke referent dezelfde vragen, inclusief de 1-tot-10-vraag en het waarom.
  6. Noteer letterlijke antwoorden en scoor per vraag direct na het gesprek, voordat je met anderen praat.
  7. Bespreek de uitkomst vóór het besluit, niet erna.
  8. Verwijder je aantekeningen na de procedure, tenzij de kandidaat anders heeft afgesproken.

Een kant-en-klaar formulier met vaste vragen, inclusief de 1-tot-10-vraag en ruimte voor twee vragen uit je scorecard, vind je bij de templates: het referentiecheckformulier is direct te gebruiken in Word.

De vorige trainer weet meer over je nieuwe spits dan welk scoutingrapport ook. Dat geldt voor je vorige leidinggevende net zo goed. Je moet hem alleen de goede vragen stellen. Waar de referentiecheck past tussen de andere selectie-instrumenten, lees je in de gids Selectie.