STAR en STARR: goede gedragsvragen stellen en doorvragen
“Vertel eens over een keer dat je een conflict had met een collega.” Bijna elke recruiter stelt zo’n vraag. Het antwoord is vaak een verhaal over “wij” en “het team”, met een goede afloop en weinig details. De STAR-methode helpt je daar doorheen te komen, maar alleen als je goed doorvraagt. Deze blog hoort bij de gids over selectie en gaat over de praktijk: welke vragen je stelt, hoe je doorvraagt en wanneer je beter een andere vraag kiest.
Wat STAR en STARR zijn
STAR staat voor Situatie, Taak, Actie en Resultaat. Je vraagt naar iets wat de kandidaat zelf heeft meegemaakt, en je laat hem dat verhaal in die vier stappen vertellen:
- Situatie: waar en wanneer speelde het?
- Taak: wat was zijn rol, wat werd er van hem verwacht?
- Actie: wat deed hij zelf?
- Resultaat: wat kwam eruit?
De STARR-methode voegt een vijfde stap toe: Reflectie. Wat leerde de kandidaat ervan, en wat zou hij nu anders doen? In Nederland en België is STARR gangbaar. De reflectievraag laat zien of iemand kritisch naar zijn eigen werk kijkt.
Het idee achter beide is dat eerder gedrag iets zegt over toekomstig gedrag. Een mening (“ik vind samenwerken belangrijk”) zegt weinig. Een concreet voorbeeld zegt meer, zeker als je de details kunt nagaan. Zie ook de uitleg bij de STAR-methode in onze database.
Tien voorbeeldvragen per competentie
Kies vooraf vier tot zes competenties die voor de rol onderscheidend zijn, en stel per competentie twee of drie vragen. Hieronder staan tien vragen, verdeeld over vijf competenties die in veel vacatures terugkomen.
Samenwerken
Vraag naar een project waarin de kandidaat moest samenwerken met iemand met wie het niet klikte: hoe ging hij daarmee om? Een tweede vraag: vertel over een keer dat je een collega hielp terwijl dat niet jouw taak was. Let bij beide op wat hij concreet deed, en of de ander in het verhaal ook een rol krijgt.
Omgaan met tegenslag
Vraag naar een project dat mislukte of een doel dat hij niet haalde: wat gebeurde er en wat deed hij toen? En: vertel over een moment dat je kritiek kreeg op je werk waar je het niet mee eens was. De tweede vraag laat zien of iemand feedback kan ontvangen zonder in de verdediging te schieten.
Plannen en prioriteren
Vraag naar een periode waarin hij meer werk had dan hij aankon: hoe besloot hij wat eerst moest? En: vertel over een deadline die je dreigde te missen. Wat deed je en wie betrok je erbij?
Klantgerichtheid
Vraag naar een klant of interne opdrachtgever die ontevreden was: wat was het probleem en wat deed hij eraan? En: vertel over een keer dat je nee moest zeggen tegen een klant. Een goede kandidaat vertelt hoe hij dat bracht en wat er daarna gebeurde.
Initiatief
Vraag naar iets wat hij verbeterde zonder dat iemand erom vroeg. En: vertel over een idee dat je had maar dat niet werd overgenomen. Wat deed je toen? Die laatste vraag is lastiger te beantwoorden met een ingestudeerd verhaal.
Zet deze vragen in je interviewkit en stel ze aan elke kandidaat in dezelfde volgorde. Dan kun je antwoorden vergelijken.
Doorvragen: van “wij” naar “ik”
Een eerste antwoord is bijna altijd te algemeen. Kandidaten vertellen over het team, over wat “we” deden en over het eindresultaat. Jouw taak is uitzoeken wat deze persoon zelf deed.
Een paar vragen die daarbij helpen:
- “Je zegt ‘we’. Wat deed jij precies?”
- “Wie nam het besluit om dat te doen?”
- “Wat was jouw eerste stap?”
- “Wat zei je tegen hem?”
- “Wat deden de anderen in het team, en wat deed jij?”
- “Hoe weet je dat het resultaat door jouw aanpak kwam?”
Vraag door tot je elk onderdeel van STAR voor je ziet. Ontbreekt de actie, dan heb je een verhaal over een situatie. Ontbreekt het resultaat, vraag dan wat er uiteindelijk gebeurde. Vaak blijkt dan dat het project nooit afkwam, en dat is ook informatie.
Let ook op voorbeelden die te mooi zijn. Een kandidaat die op elke vraag een verhaal heeft waarin hij het probleem in zijn eentje oploste, vertelt waarschijnlijk niet het hele verhaal. Vraag dan naar een voorbeeld waarin het niet goed ging.
Noteer tijdens het gesprek wat de kandidaat zegt, niet wat je ervan vindt. Scoor pas na afloop, per competentie, en vergelijk daarna met je collega. Zo voorkom je dat één sterk verhaal je oordeel over alle andere competenties kleurt.
Drie fouten die het STAR-interview ondermijnen
Je accepteert een hypothetisch antwoord. Je vraagt naar een keer dat iemand een conflict had, en de kandidaat vertelt hoe hij in het algemeen met conflicten omgaat. “Ik ga altijd eerst het gesprek aan.” Dat is een mening. Vraag door: “Kun je een specifiek voorbeeld noemen? Wanneer was dat?”
Je stelt sturende vragen. “Je hebt toen zeker eerst met je leidinggevende overlegd?” Daarmee geef je het goede antwoord weg. Houd je vervolgvragen open: “Wat deed je toen?” en “Wat gebeurde er daarna?”
Je scoort het verhaal in plaats van het gedrag. Een kandidaat die goed kan vertellen, scoort hoger dan een kandidaat die moeite heeft met formuleren, ook als die tweede meer deed. Let op de feiten in het verhaal: wat deed hij, wanneer, met welk resultaat. De presentatie telt alleen mee als presenteren bij de functie hoort.
Een vierde valkuil zit bij jezelf. Na drie sterke antwoorden ben je geneigd het vierde ook positief te lezen. Scoor daarom elke competentie apart, direct na het antwoord, op basis van de ankers die je vooraf opschreef.
Wanneer situationele vragen beter passen
Een situationele vraag gaat over een situatie die nog moet komen. Je vraagt wat iemand zou doen: “Stel, een klant belt boos op omdat zijn bestelling te laat is. Wat doe je?”
Taylor en Small vergeleken in 2002 in een meta-analyse beide vraagtypen (Journal of Occupational and Organizational Psychology). Beide voorspelden werkprestaties. Vragen naar eerder gedrag scoorden hoger, met een geschatte validiteit van 0,56 tegenover 0,45 voor situationele vragen. Het verschil werd groter als interviewers antwoorden scoorden met vooraf beschreven antwoordniveaus.
Dat betekent niet dat situationele vragen nutteloos zijn. Ze werken goed bij kandidaten die weinig relevante ervaring hebben, zoals starters en zij-instromers. Een schoolverlater heeft nog geen klantconflict meegemaakt, maar kan wel vertellen hoe hij zou handelen. Gebruik dan scenario’s die je afleidt uit echte situaties in de functie, en schrijf vooraf op hoe een goed, een gemiddeld en een zwak antwoord eruitzien.
Combineren kan ook: begin met een gedragsvraag en stap over op een situationele vraag als de kandidaat geen voorbeeld heeft.
Waar STAR in het grotere geheel past
STAR-vragen zijn een onderdeel van een gestructureerd interview: dezelfde vragen voor elke kandidaat, vooraf vastgestelde scoringscriteria en een oordeel per competentie. Zonder die structuur blijven het losse verhalen die je op gevoel beoordeelt. Meer over het hele selectieproces lees je in de selectiegids.
Checklist voor je volgende gesprek
- Kies vier tot zes competenties die voor deze rol onderscheidend zijn.
- Schrijf per competentie twee of drie STAR-vragen uit, en één situationele vraag als reserve.
- Beschrijf per competentie hoe een sterk, gemiddeld en zwak antwoord eruitziet.
- Stel de vragen aan elke kandidaat in dezelfde volgorde.
- Vraag door op elk “wij” tot je weet wat de kandidaat zelf deed.
- Vraag bij elk verhaal naar het resultaat, en bij STARR naar wat hij nu anders zou doen.
- Noteer letterlijk wat er gezegd wordt en scoor pas na het gesprek.
- Vergelijk je scores met die van je collega voordat je samen praat.